ახტალის მონასტრის საიდუმლოებები…

ბლოგი

მიხეილ ხაჩიძე

კულტურათა და ეპოქათა გზაჯვარედინი: ახტალის მონასტრის ისტორია, საიდუმლოებები და არქიტექტურა

სამხრეთ კავკასიის მრავალფეროვან კულტურულ და რელიგიურ ლანდშაფტში არსებობს ძეგლები, რომლებიც ერთდროულად რამდენიმე ხალხის ისტორიასა და სულიერებას იტევს. სომხეთის ლორის პროვინციაში, დებედას ხეობის კლდოვან გარემოში აღმართული ახტალის სამონასტრო კომპლექსი (სომხ. Ախթալա) სამხრეთ კავკასიის ერთ-ერთ ყველაზე გამორჩეულ შუა საუკუნეების ძეგლად ითვლება. მონასტერი არა მხოლოდ არქიტექტურული და სულიერი მნიშვნელობითაა უნიკალური, არამედ განსაკუთრებული, მჭიდრო ისტორიული კავშირიც აქვს საქართველოსთან.

ახტალა წარმოადგენს ქალკედონური (მართლმადიდებლური) სომხური კულტურის უმნიშვნელოვანეს ცენტრს, სადაც ორგანულად შეერწყა ერთმანეთს ქართული, სომხური და ბიზანტიური სახელოვნებო თუ ლიტურგიკული ტრადიციები – სწორედ იმ ეპოქის მემკვიდრეობა, როდესაც კავკასია ცივილიზაციათა უმნიშვნელოვანესი გზაჯვარედინი იყო.

ციხესიმაგრიდან მართლმადიდებლურ ცენტრამდე

ქართული საისტორიო ტრადიციის მიხედვით, ახტალას ადრე „აგარაკი“ რქმევია. ვახუშტი ბატონიშვილის ცნობით, სწორედ აქ დაუსვამს ეპისკოპოსი მეფე ვახტანგ გორგასალს. თუმცა, აგარაკის ეპარქიის ახტალასთან გაიგივება ზოგიერთი თანამედროვე ისტორიკოსის მიერ (მაგალითად, დ. ბერძენიშვილი) არ არის გაზიარებული. ამის მიზეზი ისაა, რომ პირველწყარო (ჯუანშერი) აგარაკს ასახელებს ხუნანთან ახლოს, ხოლო ვახუშტი ბატონიშვილის მიხედვით, მის სამწყსოს წარმოადგენდა ხუნანი, გარდაბანი და ბერდუჯის (დებედას) მდინარე.

XII-XIII საუკუნეები – ოქროს ხანა: კომპლექსი ძირითადად ამ პერიოდში ჩამოყალიბდა, როდესაც ლორის რეგიონზე საქართველოს სამეფოს პოლიტიკური, სამხედრო და კულტურული გავლენა მაქსიმალურად ძლიერდებოდა. მას შემდეგ, რაც თამარ მეფის ეპოქაში ეს ტერიტორიები საქართველოს შემადგენლობაში მოექცა, ციხესიმაგრე მხარგრძელთა უძლიერესი ფეოდალური საგვარეულოს ხელში გადავიდა.

საკვანძო ფიგურამ, საქართველოს ამირსპასალარმა და ათაბაგმა ივანე მხარგრძელმა, უარყო სომხური სამოციქულო (მონოფიზიტური) აღმსარებლობა და მართლმადიდებლობა (ქალკედონელობა) მიიღო. სწორედ მან აქცია ახტალა დიდ სამონასტრო ცენტრად, რის გამოც ძეგლი ხშირად ქართულ-ქალკედონურ მონასტრად მოიხსენიება.

ხუროთმოძღვრული სინთეზი: ღვთისმშობლის ტაძარი

კომპლექსის გულს წარმოადგენს ღვთისმშობლის ტაძარი (მოიხსენიება როგორც მიძინების, ისე შობის სახელზე). მისი არქიტექტურა კავკასიური ქრისტიანული ხელოვნების გამორჩეული ნიმუშია და იმ ეპოქის კულტურული დიალოგის საუკეთესო ანარეკლია:

ფასადის დეკორი: ეკლესიის გარე იერსახე, სარკმლების მოპირკეთება და გარე კედლებზე გამოკვეთილი დიდი, მდიდრულად ორნამენტირებული ჯვრები აშკარა პარალელებს ავლენს XIII საუკუნის დასაწყისის ქართულ ხუროთმოძღვრებასთან (მაგალითად, ბეთანიის, ქვათახევისა და ფიტარეთის ტაძრებთან).

შიდა სივრცე და გუმბათი: ტაძარი გეგმით წაგრძელებულ სწორკუთხედს წარმოადგენს. მას თავდაპირველად მასიური გუმბათი ადგა, რომელიც შემდგომი საუკუნეების შემოსევებისა თუ მიწისძვრების შედეგად ჩამოიქცა. XIX საუკუნეში ნაგებობა რუსული სტილის დროებითი ხის გუმბათით გადახურეს.

კედლის მხატვრობა — სამხრეთ კავკასიის საგანძური

თუკი ტაძრის არქიტექტურა დიდებულია, განსაკუთრებულ და წარუშლელ შთაბეჭდილებას მისი შიდა მოხატულობა ახდენს. ახტალის ფრესკები, რომლებიც XIII საუკუნის პირველი მეოთხედით თარიღდება (დაახლოებით 1205–1216 წლები), სპეციალისტების მიერ სამხრეთ კავკასიაში ერთ-ერთ საუკეთესოდ შემონახულ მონუმენტურ მხატვრობად მიიჩნევა.

ტაძარში მრავლადაა დაცული ქართული და ბერძნული წარწერები, რაც კიდევ ერთხელ უსვამს ხაზს ქართული კულტურისა და ეკლესიის გავლენას რეგიონში და პირდაპირ მიუთითებს მონასტრის ქალკედონურ ლიტურგიკულ პრაქტიკაზე.

ბიზანტიური ტრადიციის ძლიერი გავლენით შექმნილი კომპოზიციები საუკუნეების მიუხედავად დღემდე შთამბეჭდავად გამოიყურება. კედლის მხატვრობის ძირითადი სიუჟეტებია:

საკურთხეველი: კონქში გამოსახულია ტახტზე მჯდომი ღვთისმშობელი ყრმით, მის ქვემოთ კი – მოციქულთა ზიარების (ევქარისტიის) დიდებული სცენა და ეკლესიის მამათა ფიგურები.

ბიბლიური სცენები: ტაძრის კედლებზე დაწვრილებით არის გადმოცემული ქრისტესა და ღვთისმშობლის ცხოვრების ამსახველი ეპიზოდები.

წმინდანთა ცხოვრება: განსაკუთრებული ადგილი ეთმობა წმინდა გიორგის მარტვილობის ციკლს, რაც მჭიდროდ უკავშირდება ქართულ საეკლესიო ტრადიციას.

სტრატეგიული როლი და კომპლექსის სტრუქტურა

ისტორიკოსები აღნიშნავენ, რომ ახტალის მონასტერი მნიშვნელოვან როლს ასრულებდა არა მხოლოდ რელიგიურ და კულტურულ ცხოვრებაში, არამედ პოლიტიკური და სამხედრო თვალსაზრისითაც.

მისი ციხე-გალავანი, რომელიც ბაზალტის მსხვილი ქვებითა და ნახევარწრიული კოშკებითაა ნაგები, ორგანულად ერწყმის ბუნებრივ კლდოვან რელიეფს. ეს სიმაგრე დებედას ხეობის უმნიშვნელოვანეს გზებს აკონტროლებდა და რეგიონული უსაფრთხოების სისტემის განუყოფელ ნაწილს წარმოადგენდა.

კომპლექსის ტერიტორიაზე ასევე შემორჩენილია:

მხარგრძელთა პანთეონი: მთავარ ტაძარში და მის მიმდებარედ დაკრძალულნი არიან საგვარეულოს თვალსაჩინო წარმომადგენლები, მათ შორის თავად ივანე ათაბაგი და მისი ძე – ავაგ მხარგრძელი.

წმინდა ბასილის ეკლესია: მთავარი ტაძრის ჩრდილო-დასავლეთით მდებარე მცირე ზომის ერთნავიანი სამლოცველო.

საცხოვრებელი და სამეურნეო ნაგებობების ნაშთები.

გვიანდელი პერიოდი და ბერძნული კვალი

საუკუნეების განმავლობაში ახტალამ მრავალი შემოსევა გადაიტანა (განსაკუთრებით დაზიანდა თემურლენგისა და ლეკიანობის პერიოდში). XVIII საუკუნეში, ერეკლე II-ის ინიციატივით, მიმდებარე ვერცხლისა და სპილენძის მაღაროებში სამუშაოდ საბერძნეთიდან (პონტოდან) ხელოსნები გადმოსახლდნენ.

ბერძნულმა თემმა ახტალა საკუთარ სულიერ ცენტრად აქცია, რის გამოც ძეგლს ხშირად „ბერძნულ მონასტერსაც“ უწოდებდნენ. ყოველი წლის 21 სექტემბერს (ღვთისმშობლობას) აქ ტრადიციულად იკრიბებოდნენ მომლოცველები სომხეთიდან, საქართველოდან და საბერძნეთიდან.

ახტალა დღესაც თანაბრად იზიდავს როგორც მორწმუნეებს, ისე ისტორიისა და კულტურის მკვლევრებს მთელი მსოფლიოდან. იგი საუკეთესო ნიმუშია იმისა, თუ როგორ შეუძლია ხელოვნებასა და საერთო სულიერებას წაშალოს ეთნიკური საზღვრები და შექმნას უნიკალური ფენომენი.